MEERJARIGE ACTIVITEITENSUBSIDIES
FONDS PODIUMKUNSTEN
2017-2020

Welkom op de website 'Meerjarige activiteitensubsidie 2017-2020' van het Fonds Podiumkunsten. Deze website bestaat uit twee delen. In het eerste deel 'Inleiding' vindt u het voorwoord van directeur Henriëtte Post, tien infographics met de kwantitatieve resultaten, een landkaart met een overzicht van de spreiding van zowel de aanvragen als de honoreringen en de verantwoording van onze werkwijze. In het tweede deel 'adviezen' vindt u de adviezen en besluiten voor de 212 aanvragende instellingen, een inleiding per discipline, de rangorde in de B-categorie en de samenstelling van de adviescommissie.

naar de adviezen

Aanvullend budget

Op 2 augustus 2016 werden de meerjarige uitslagen voor 2017-2020 op deze website bekend gemaakt. In de maanden daarna werd tot drie keer toe aanvullend budget ter beschikking gesteld door het ministerie van OCW. Na Prinsjesdag werd het meerjarige budget van het Fonds verhoogd met 5 miljoen euro om de festivals en een deel van de producerende instellingen op het gebied van muziektheater in de categorie B (positief advies, maar geen geld vanwege ontoereikende middelen) alsnog te kunnen honoreren. Dit besluit werd ingegeven door een Kamermotie waarin werd gewezen op de onevenredige druk op de budgetten voor festivals en muziektheater, waardoor relatief veel aanvragen met (zeer) hoge scores niet konden worden gehonoreerd. Ook werd het belang van festivals onderstreept voor de geografische spreiding van voorstellingen door het hele land.

Na de begrotingsbehandeling in november werd opnieuw aanvullend budget ter beschikking gesteld. Er werd een motie aangenomen waardoor de instellingen op de zaaglijn bij de disciplines muziek, dans en theater alsnog hun volledig aangevraagde meerjarige subsidie ontvangen. Door de Tweede Kamer werd een amendement aangenomen waarbij eenmalig een bedrag van ruim 9 miljoen beschikbaar kwam om alle resterende instellingen in de categorie B gedurende één jaar (2017) te subsidiëren. Daarmee loopt de politiek feitelijk vooruit op de uitkomst van de landelijke verkiezingen in maart 2017, aangezien het structureel toevoegen van de extra middelen afhankelijk is van de uiteindelijk te formeren coalitie. In totaal gaat het om 65 gezelschappen. Zij zullen naar verwachting pas in de tweede helft van 2017 zekerheid verkrijgen over de voortzetting van hun subsidie in de jaren erna.
MEERJARIGE ACTIVITEITENSUBSIDIES
FONDS PODIUMKUNSTEN
2017-2020
Dit is een mobiele en compacte versie van de website met de meerjarige adviezen 2017-2020. Kijk voor de volledige versie op een desktop computer.
meerjarige subsidie
2013-2016
(bedrag per jaar)
aangevraagd
2017-2020
(bedrag per jaar)
toegekend
2017-2020
(bedrag per jaar)
  • 120.000
    120.000
  • 150.000
    125.000
  • 95.000
    95.000
  • 300.000
    0
  • 192.650
    196.800
    196.800
  • 598.700
    675.300
    635.300
  • 60.000
    60.000
  • 75.000
    62.500
  • 237.500
    237.500
  • 115.000
    0
  • 95.000
    95.000
  • 670.950
    685.200
    571.000
  • 155.400
    129.500
  • 284.400
    0
  • 130.000
    0
  • 312.900
    348.750
    354.167
  • 131.250
    131.250
  • 347.300
    582.000
    581.167
  • 187.500
    187.500
  • 121.000
    155.500
    151.500
  • 150.000
    0
  • 255.500
    424.000
    263.500
  • 498.600
    571.670
    0
  • 110.000
    0
  • 259.400
    0
  • 514.700
    678.600
    662.630
  • 116.300
    116.300
  • 80.000
    0
  • 488.100
    586.800
    576.130
  • 98.400
    0
  • 150.000
    150.000
  • 300.000
    300.000
  • 200.000
    229.167
  • 185.000
    0
  • 485.000
    562.000
    502.167
  • 150.000
    125.000
  • 130.200
    100.000
    100.000
  • 359.800
    342.500
    342.500
  • 325.000
    354.167
  • 206.500
    300.000
    300.000
  • 250.000
    0
  • 166.200
    0
  • 25.000
    25.000
  • 185.000
    214.167
  • 157.080
    130.900
  • 242.500
    202.500
    168.750
  • 297.300
    345.000
    345.000
  • 150.000
    150.000
  • 75.000
    75.000
  • 150.000
    0
  • 93.750
    0
  • 224.500
    0
  • 75.000
    75.000
  • 150.000
    150.000
  • 180.000
    0
  • 118.750
    118.750
  • 301.150
    255.000
    225.000
  • 177.000
    0
  • 150.000
    0
  • 100.000
    0
  • 122.000
    146.250
    131.250
  • 280.000
    430.000
    400.000
  • 75.000
    62.500
  • 345.495
    411.400
    403.167
  • 522.500
    447.900
    446.900
  • 754.550
    702.960
    585.800
  • 103.000
    125.000
    0
  • 150.000
    0
  • 152.800
    0
  • 146.000
    176.200
    164.200
  • 527.500
    0
  • 25.000
    25.000
  • 75.000
    75.000
  • 125.000
    125.000
  • 544.400
    621.000
    633.797
  • 125.000
    0
  • 345.800
    569.000
    569.000
  • 237.500
    237.500
  • 159.500
    159.500
  • 409.100
    389.100
  • 133.750
    133.750
  • 150.000
    150.000
  • 130.400
    150.000
    150.000
  • 342.500
    0
  • 125.000
    0
  • 95.000
    0
  • 234.200
    229.200
    229.200
  • 180.650
    557.500
    507.500
  • 290.000
    275.000
  • 125.000
    125.000
  • 312.900
    448.800
    0
  • 150.000
    0
  • 229.150
    265.000
    230.000
  • 272.500
    0
  • 222.500
    222.500
  • 329.500
    0
  • 383.300
    390.000
    354.167
  • 240.000
    200.000
  • 137.500
    137.500
  • 156.200
    0
  • 142.600
    0
  • 103.000
    0
  • 289.400
    357.500
    337.500
  • 162.500
    0
  • 280.000
    280.000
  • 150.000
    150.000
  • 312.900
    405.000
    405.000
  • 130.400
    150.000
    150.000
  • 130.400
    150.000
    150.000
  • 187.000
    0
  • 150.000
    150.000
  • 291.000
    448.440
    373.700
  • 842.900
    769.200
    769.200
  • 636.200
    806.800
    798.800
  • 130.400
    250.000
    250.000
  • 556.400
    570.600
    550.600
  • 125.000
    0
  • 223.700
    203.700
  • 151.250
    151.250
  • 279.000
    279.000
  • 130.400
    300.000
    250.000
  • 260.700
    300.000
    300.000
  • 130.400
    150.000
    125.000
  • 171.750
    171.750
  • 491.900
    495.600
    524.767
  • 342.380
    320.600
  • 260.700
    300.000
    300.000
  • 150.000
    0
  • 690.900
    733.200
    611.000
  • 312.900
    436.200
    363.500
  • 312.900
    415.000
    415.000
  • 50.000
    0
  • 300.000
    0
  • 200.000
    200.000
  • 109.000
    95.000
  • 410.650
    429.000
    399.000
  • 339.000
    0
  • 125.000
    0
  • 211.200
    175.000
    0
  • 240.000
    229.167
  • 177.000
    0
  • 148.600
    430.800
    424.967
  • 130.000
    130.000
  • 125.000
    125.000
  • 198.200
    97.000
  • 150.000
    0
  • 125.000
    125.000
  • 150.000
    150.000
  • 125.000
    0
  • 162.500
    191.667
  • 150.000
    150.000
  • 365.350
    388.500
    388.500
  • 495.900
    656.800
    644.800
  • 228.900
    445.250
    298.600
  • 390.000
    325.000
  • 156.400
    150.000
    150.000
  • 282.500
    236.200
  • 391.100
    582.000
    514.167
  • 280.000
    309.167
  • 95.000
    95.000
  • 200.000
    200.000
  • 150.000
    125.000
  • 125.000
    0
  • 125.200
    129.500
    0
  • 136.850
    145.000
    174.167
  • 184.400
    0
  • 131.500
    0
  • 455.020
    0
  • 210.000
    0
  • 187.700
    270.000
    225.000
  • 328.500
    390.000
    354.167
  • 83.496
    0
  • 125.000
    0
  • 183.500
    158.500
  • 469.300
    625.000
    0
  • 125.000
    125.000
  • 300.000
    300.000
  • 135.000
    112.500
  • 100.000
    100.000
  • 303.500
    412.500
    412.500
  • 150.000
    0
  • 640.650
    695.400
    579.500
  • 200.000
    0
  • 150.000
    0
  • 147.850
    217.200
    197.200
  • Tomoko Mukaiyama

    Inleiding

    De Tomoko Mukaiyama Foundation (TMF) is de stichting achter het werk van pianiste en kunstenares Tomoko Mukaiyama. Artistiek leider is Tomoko Mukaiyama, de zakelijke leiding is in handen van Marten Oosthoek. De stichting is gevestigd in Amsterdam. Ze heeft als missie de (uiterste) grenzen en mogelijkheden van de rol van muziek in verbinding met andere kunstvormen en disciplines te verkennen. Daarbij dragen de activiteiten de sterke persoonlijke en theatrale expressie in zich van Tomoko Mukaiyama, die haar publiek deelgenoot wil maken van haar zoektocht naar identiteit, vrouw-zijn en kunstenaarschap, aldus de aanvraag. TMF wil de komende vier jaar een wendbare instelling blijven, die afwisselend de rol van laboratorium, productiekern of gezelschap vervult en die crossdisciplinaire voorstellingen op hoog niveau bedenkt, initieert en realiseert. De kernactiviteiten bestaan uit het bedenken, initiëren, produceren en presenteren van muziekprogramma’s, waarbij het artistieke concept bepalend is voor de uiteindelijke vorm waarin dit gebeurt. Dit leidt tot theatrale, crossdisciplinaire concerten, performances, voorstellingen of installaties waarbij beeldende kunst, architectuur, design, dans, theater, film en fotografie een belangrijke rol spelen.

    De aanvraag geeft een beschrijving van diverse projecten die in de komende periode zullen worden uitgevoerd, waaronder ‘La Mode’, een dialoog met de modewereld in zes episodes; nieuwe edities van het evenement ‘Super T-market’; de dansvoorstelling ‘Belinda’, met danseres Mitchell-lee van Rooij en muziek van Chopin en Pergolesi en een muziektheatervoorstelling getiteld ‘I talked my heart asleep’, in een coproductie met De Helling en Centre Henri Pousseur (Luik). Daarnaast zal in 2018 tijdens het Oerol Festival de installatie ‘Pianist’ worden gepresenteerd, met dertien oude vleugels op het strand en een nieuw eigen werk van Tomoko Mukaiyama dat zij zal uitvoeren op een van deze vleugels. Daarnaast staat voor 2018 de coproductie ‘Angry Birds’ gepland met het dansgezelschap Club Guy & Roni. In een kleinschalige context en op beperkte schaal blijft Tomoko Mukaiyama daarnaast als recitalpianiste voor TMF actief.

    TMF vraagt een bijdrage talentontwikkeling aan vanwege de meerwaarde van Tomoko Mukaiyama voor de komende generatie podiumkunstenaars, die volgens het plan ligt besloten in haar uitgesproken kunstenaarschap en grote gevoel voor context. TMF ontwikkelt voor de periode 2017-2020 twee talentontwikkelingsprojecten die de ontwikkeling van onafhankelijke, ondernemende en breeddenkende uitvoerend kunstenaars ten doel hebben. In het kader van de formule ‘Super T-market’ wordt in samenwerking met de Gerrit Rietveld Academie een voor- en naprogramma geprogrammeerd met werk en optredens van jonge ontwerpers, kunstenaars, performers en musici. Daarnaast zal Tomoko Mukaiyama als curator bij elke nieuwe tentoonstelling van het Stedelijk Museum Amsterdam een experimenteel muziekprogramma samenstellen met studenten van het Nederlands Jeugd Orkest en alumni, masterstudenten en docenten van de scheppende afdelingen van het Koninklijk Conservatorium.

    In de periode 2017-2020 speelt TMF 45 voorstellingen en/of concerten per jaar. Het gevraagde subsidiebedrag is 197.200 euro. Daarnaast wordt een bijdrage talentontwikkeling aangevraagd van 20.000 euro. Het totaal gevraagde subsidiebedrag komt daarmee op 217.200 euro.

    Historie

    Stichting Tomoko Mukaiyama ontvangt in de periode 2013-2016 een structurele subsidie van het Fonds Podiumkunsten in het kader van de meerjarige activiteitenregeling 2013-2016.

    Het Fonds volgt de meerjarig gesubsidieerde instellingen door meerdere adviseurs van het Fonds de voorstellingen en/of de concerten te laten bezoeken. In de periode 2013-2016 hebben adviseurs van het Fonds elf voorstellingen en/of concerten van vijf verschillende producties van TMF bezocht.

    Artistieke kwaliteit

    De commissie beoordeelt de artistieke kwaliteit als voldoende.

    De commissie heeft waardering voor het werk van Tomoko Mukaiyama, dat zich volgens de commissie met gemak beweegt tussen performance en de concertpraktijk. Mukaiyama toont zich daarin een uitzonderlijk kunstenaar die eigenzinnige concepten tot stand weet te brengen, waarbij het ‘pianorecital’ wordt getransformeerd en overstegen. Door toevoeging van het visuele aspect kan de uitwerking groots en indringend zijn. Dat is volgens de commissie met name het geval wanneer zij dicht bij sensitieve en persoonlijke onderwerpen blijft. In combinatie met de juiste samenwerkingspartners leidt dit doorgaans tot een zeer aansprekend en soms ontregelend resultaat met een grote zeggingskracht. Dit komt bijvoorbeeld naar voren in de samenwerking met dansgezelschap Club Guy & Roni, waarin Mukaiyama soms prachtig klein en dan weer overdonderend haar aandeel in de productie vormgeeft. In enkele gevallen, zoals in ‘Super T-market’, constateert de commissie echter het tegenovergestelde. Daarin ontbreekt de artistieke focus en is het resultaat niet meer dan een verzameling van ideeën en muzikaal als geheel gezien minder interessant. De commissie vindt dat het vakmanschap van Tomoko Mukaiyama niet zozeer in haar activiteiten als concertpianist naar voren komt. Hoewel enerzijds veelzijdig en virtuoos, vindt de commissie tegelijkertijd haar touché en frasering niet altijd even genuanceerd. Een kanttekening maakt de commissie ook bij de spanningsboog binnen de afzonderlijke composities en de performance als geheel, die niet altijd effectief is.

    De plannen voor de komende periode laten een breed spectrum aan partners, disciplines en vernieuwende ideeën zien. Er is in veel van de plannen volgens de commissie sprake van een gelijkwaardige menging met andere kunstdisciplines. Hoewel dit passend is bij de ontwikkeling van het kunstenaarschap van Mukaiyama, mist de commissie in de aanvraag een heldere visie op het muzikale aandeel binnen het totaalconcept. Voorbeelden daarvan zijn onder meer ‘Super T-market’ en ‘Belinda’. Vanwege de breed uitwaaierende focus van de projecten heeft de commissie reserves bij de zeggingskracht ervan. Ook over de projecten waarin de muziek centraal staat, zoals de Serie Stedelijk Museum Amsterdam en ‘Het heerlijk avondje’, is de commissie kritisch. Deze missen volgens haar een helder muzikaal uitgangspunt of artistiek-inhoudelijk concept. Evenmin is er invulling gegeven aan de beoogde recitals. De commissie vindt dat een nadere uitwerking van de aanvraag in deze gevallen op zijn plaats was geweest.

    De commissie mist in het plan reflectie op de artistieke resultaten van de afgelopen periode. Dit is volgens de commissie van essentieel belang omdat juist deze ontwikkeling een belangrijk onderdeel is van de plannen voor de komende jaren. Daarin wordt aangegeven dat de zoektocht naar de kern van haar kunstenaarschap en identiteit zal leiden tot subtiele verschuivingen, zoals het zich uitdrukkelijker manifesteren als curator of regisseur, en minder als performer. De commissie vindt deze ontwikkeling niet logisch volgen uit de projecten die in de afgelopen tijd zijn gerealiseerd. Zij stelt dat de kracht en signatuur van het werk van Tomoko Mukaiyama in essentie wordt bepaald door haar aanwezigheid op het podium. In de aanvraag wordt in onvoldoende mate een beeld gegeven hoe de artistieke signatuur van Mukaiyama gestalte krijgt zonder haar aanwezigheid op het podium.

    Ondernemerschap

    De commissie beoordeelt het ondernemerschap als zwak.

    De commissie constateert dat de financiële situatie van de stichting eind 2015 redelijk stabiel is. De activiteiten van Tomoko Mukaiyama Foundation hebben in 2013 voornamelijk in het buitenland plaatsgevonden en in de afgelopen twee jaar is er een toename van concerten in Nederland waar te nemen. Met name de coproductie met Club Guy & Roni had een lange speellijst langs de Nederlandse theaters. Uit de jaarcijfers van de organisatie maakt de commissie op dat de eigen inkomsten in de afgelopen drie jaar zijn gehalveerd. Dit vindt zij zorgelijk, omdat de begroting voor de periode 2017-2020 juist uitgaat van een explosieve stijging van de eigen inkomsten ten opzichte van gerealiseerde eigen inkomsten.

    Volgens de aanvraag leiden de omvangrijker en complexer wordende activiteiten tot meer uitvoeringen in het circuit van grote zalen. De commissie vindt de toelichting op de groei van de eigen inkomsten niet aannemelijk, temeer omdat in de afgelopen jaren de publieksinkomsten en de bijdragen uit private middelen zijn achterbleven bij de voorgenomen begroting.

    De komende jaren staan in het teken van een forse groei van de totale omzet. Aan de uitgavenkant verdubbelen de activiteitenlasten, zonder dat het aantal concerten verhoudingsgewijs meegroeit ten opzichte van afgelopen periode. De commissie vindt dit, zeker bij gebrek aan een heldere toelichting, een onwenselijke ontwikkeling. Op het gebied van spreiding van inkomstenbronnen is de commissie kritisch. Hoewel de inkomsten enigszins zijn gespreid, is de organisatie voor ruim 65 procent afhankelijk van structurele overheidssubsidie. De commissie vindt dit hoog.

    Uit de inhoudelijke plannen en de toelichting op het ondernemerschap maakt de commissie op dat de stichting functioneert binnen een netwerk van samenwerkingsverbanden. De commissie ziet hierin een zekere afhankelijkheid van partners. Zij vindt dat uit de aanvraag onvoldoende blijkt hoe dit van invloed is op de bedrijfsvoering; noch in de risico’s die dit met zich meebrengt, noch in de voordelen qua efficiency. De aanvrager geeft wel aan hoe wordt omgegaan met onvoorziene tegenvallers, maar dit wordt niet onderbouwd met een analyse op basis van ervaring van de afgelopen jaren. Bovendien wordt bij risicobeheersing gewezen op de relatieve kleinschaligheid van de organisatie, terwijl juist schaalvergroting het streven is.

    De commissie is zeer kritisch over de publieksbenadering. Hierin worden de doelgroepen volledig beschreven vanuit de maker en haar werkwijze, en niet vanuit het resultaat van de producties die aan het publiek worden gepresenteerd. Hierdoor kan de organisatie volgens de commissie niet inspelen op de zeer uiteenlopende presentatievormen en het specifieke publiek dat geïnteresseerd is in deze multidisciplinaire producties. Het totale aantal bezoekers tijdens de concerten is ten opzichte van 2013 gehalveerd en Tomoko Mukaiyama Foundation verwacht dat bij een gelijkblijvend aantal uitvoeringen dit aantal nogmaals zal halveren. De commissie constateert dat de aanvraag niet inzichtelijk maakt wat deze daling verklaart en hoe die zich verhoudt tot de grotere afhankelijkheid van coproducenten. De communicatiemiddelen worden genoemd, maar dit blijft beperkt tot een globale beschrijving van de publiciteit en staat grotendeels los van de doelgroepen en de inhoud van de diverse producties.

    Pluriformiteit

    De commissie beoordeelt de bijdrage aan de pluriformiteit als zeer goed.

    De commissie plaatst de uitvoeringen binnen de hedendaags gecomponeerde muziek. In het werk worden verbindingen worden aangegaan met hedendaagse kunst, mode en sociaal-maatschappelijke vraagstukken. Daarbij is het uitgangspunt volgens haar sterk conceptueel en beeldend. Deze vorm is binnen zowel de gesubsidieerde als vrije sector nauwelijks te zien in Nederland. Volgens de commissie wordt met het multidisciplinaire werk van Tomoko Mukaiyama een grote bijdrage geleverd aan de pluriformiteit.

    Geografische spreiding

    De commissie beoordeelt de bijdrage aan de geografische spreiding als voldoende.

    Zij overweegt daarbij dat de Tomoko Mukaiyama Foundation is gevestigd in Amsterdam, waar het podiumkunstenaanbod zeer groot is. Verder constateert de commissie dat TMF in de periode 2013-2015 regelmatig heeft gespeeld in Amsterdam. Het aandeel concerten dat TMF in andere steden en regio’s heeft gespeeld, is in relatie tot andere podiumkunstinstellingen groot. Voor de komende jaren constateert zij dat dit in mindere mate het geval is. Dit is een direct gevolg van het voornemen om meer uitvoeringen in de standplaats te realiseren. De commissie vindt dat de Tomoko Mukaiyama Foundation daarmee een beperkte bijdrage levert aan de spreiding.

    Bijdrage talentontwikkeling

    De commissie adviseert de bijdrage talentontwikkeling niet toe te kennen.

    De commissie constateert dat Tomoko Mukaiyama Foundation een korte geschiedenis heeft als talentontwikkelaar. In de plannen wordt gesteld dat door de ervaring die is opgedaan tijdens de Gelderse Muziekzomer, Mukaiyama heeft besloten om op dit punt verder te gaan. Wat de precieze artistieke uitkomst van dit traject is, wordt volgens de commissie niet beschreven. Ook de plannen voor ‘Super T-market’ gaan volgens de commissie niet inhoudelijk in op de artistieke ontwikkeling van de makers. Hierdoor heeft zij weinig vertrouwen dat de organisatie een constructieve bijdrage levert aan de ontwikkeling van jonge professionele makers.

    Conclusie

    De commissie adviseert de aanvraag van Tomoko Mukaiyama Foundation te honoreren voor zover het budget dat toelaat.
    Aangevraagd bedrag per jaar
    217.200
    Geadviseerd bedrag per jaar
     
     
    gemiddeld aantal uitvoeringen per jaar
    bedrag per uitvoering
     
    Circuit klein/middel
    32
    1.300
    41.600
    Circuit groot
    13
    6.200
    80.600
    Basisbedrag
     
    75.000
    Bijdrage talentontwikkeling
     
    0
    Totaal geadviseerd bedrag per jaar
    197.200
    Toegekend bedrag per jaar
    197.200
    Aangevraagd bedrag per jaar
    217.200

    Circuit klein/middel
    41.600
    Circuit groot
    80.600
    Basisbedrag
    75.000

    Totaal geadviseerd bedrag per jaar
    197.200
    Toegekend bedrag per jaar
    197.200

    ** Alsnog toegekend voor 1 jaar met extra geld van het ministerie van OCW.

  • 150.400
    150.400
  • 477.200
    582.000
    575.000
  • 215.000
    215.000
  • 26.100
    30.000
    30.000
  • 62.600
    265.000
    265.000
  • 312.900
    300.000
    300.000
  • 450.700
    483.600
    403.000
  • 156.400
    200.000
    229.167
  • 135.000
    0
  • 203.375
    202.500
  • 140.000
    140.000
  • 78.200
    271.300
    0
  • 665.650
    657.600
    638.000
  • 379.500
    337.500
  • 215.000
    215.000
  • 300.400
    375.000
    325.000
  • 430.200
    457.000
    457.000
  • 165.455
    0
  • 266.000
    250.000
    250.000
  • 300.400
    359.500
    359.500
  • 348.900
    545.400
    454.500
  • 125.000
    125.000
  • 105.200
    105.200
  • 506.900
    512.000
    462.000
  • 225.000
    225.000
  • 250.300
    356.000
    359.167
  • 200.000
    0

* Alsnog toegekend voor 4 jaar met extra geld van het ministerie van OCW.

** Alsnog toegekend voor 1 jaar met extra geld van het ministerie van OCW.

*** Alsnog toegekend als gevolg van het afzien van subsidie door ZEP Theaterproducties en theatercollectief Moeremans & Sons.

**** Toegekend, maar ziet af van subsidie.